Doanh nghiệp thích ứng làn sóng tự động hóa và sản xuất xanh

Áp lực nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu

Các chuyên gia cho rằng, sản xuất công nghiệp ở Việt Nam đang bước vào một “guồng quay” mới, không chỉ cạnh tranh bằng lao động giá rẻ, gia công đơn thuần, bằng lợi thế ngắn hạn mà buộc phải đầu tư vào công nghệ, tự động hóa, quản trị số.

Áp lực nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) của Việt Nam hiện mang tính sống còn để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và tránh nguy cơ tụt hậu.

Việc chuyển từ gia công, lắp ráp (khúc giữa và cuối) sang các khâu có giá trị cao hơn như R&D (nghiên cứu và phát triển), thiết kế, và thương hiệu đang bị thúc đẩy bởi các yếu tố cốt lõi.

Hiện các quốc gia như Việt Nam không còn giữ được lợi thế cạnh tranh tuyệt đối về nhân công giá rẻ khi tiền lương tăng và quá trình tự động hóa/robot hóa đang làm thay đổi bản chất của ngành sản xuất.

Cùng với đó, doanh nghiệp nào không giảm phát thải sẽ dần mất lợi thế cạnh tranh. Đây cũng chính là lý do nhiều doanh nghiệp đang đẩy mạnh tiết kiệm năng lượng, chuyển đổi số và xây dựng mô hình sản xuất phát thải thấp.

Cũng theo các chuyên gia, mục đích là nhằm tối ưu hóa chi phí vận hành, tuân thủ các rào cản thương mại quốc tế (như CBAM của EU), và đáp ứng yêu cầu khắt khe của chuỗi cung ứng toàn cầu, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Theo xu thế chung, các tập đoàn đa quốc gia hiện nay yêu cầu toàn bộ nhà cung ứng (Vendor) phải đạt các tiêu chí về phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) và phát triển bền vững.

Các thị trường lớn như EU hay Mỹ áp dụng tiêu chuẩn môi trường và thuế carbon rất ngặt nghèo. Chuyển đổi số và giảm phát thải là điều kiện bắt buộc để giữ vững thị phần xuất khẩu.

Trong “cuộc đua” mới của công nghiệp toàn cầu, ESG, Net Zero và truy xuất phát thải carbon đang được xem là tấm vé để doanh nghiệp duy trì chuỗi đơn hàng quốc tế. Điều này buộc nhiều nhà máy phải đầu tư mạnh hơn cho điện sạch, sản xuất xanh và quản trị số nếu không muốn bị bỏ lại phía sau.

Ở Việt Nam, thời gian qua Bộ Công Thương đã và đang định hướng thúc đẩy mạnh sản xuất công nghiệp theo hệ sinh thái thông minh, ứng dụng AI, IoT và dữ liệu số trong công nghiệp nhằm nâng năng suất, giảm phát thải và tăng khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp.

Hình thành hệ sinh thái liên kết

Ông Bùi Tá Hoàng Vũ, Thành ủy viên, Giám đốc Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh cho rằng, doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI hiện không còn là hai khu vực phát triển tách biệt mà cần được nhìn nhận như hai cấu phần bổ trợ trong cùng một hệ sinh thái công nghiệp.

Theo ông Bùi Tá Hoàng Vũ, khu vực FDI tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt về công nghệ, quản trị hiện đại, tiêu chuẩn quốc tế và mở rộng thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, để nâng chất lượng tăng trưởng công nghiệp theo hướng bền vững, yếu tố quyết định lâu dài vẫn phải là năng lực của doanh nghiệp Việt Nam.

Bởi theo ông Vũ, nếu chỉ tăng trưởng dựa trên gia công, lắp ráp hoặc phụ thuộc vào khu vực FDI thì giá trị gia tăng nội địa sẽ chưa cao.

Theo ông Bùi Tá Hoàng Vũ, một trong những “điểm nghẽn” lớn hiện nay là doanh nghiệp nội địa chưa làm chủ được công nghệ lõi, công nghệ nguồn trong nhiều ngành chủ lực; hàm lượng công nghệ trong sản phẩm vẫn chủ yếu ở mức trung bình và thấp. Khả năng liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp FDI cũng còn hạn chế, trong khi Việt Nam vẫn thiếu các doanh nghiệp quy mô lớn đủ sức dẫn dắt chuỗi sản xuất và mạng lưới cung ứng.

Giám đốc Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh cho biết, điều quan trọng trong giai đoạn tới không phải lựa chọn giữa doanh nghiệp nội hay FDI mà là hình thành được hệ sinh thái liên kết thực chất giữa hai khu vực để nâng tỷ lệ nội địa hóa và gia tăng giá trị giữ lại cho nền kinh tế. 

Có thể thấy, trong “dòng chảy” tái cấu trúc công nghiệp toàn cầu, sự chuyển mình của doanh nghiệp công nghiệp phía Nam không chỉ phản ánh áp lực cạnh tranh mới mà còn cho thấy nỗ lực nâng vị thế công nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị quốc tế.