Doanh nghiệp cần rời “vùng an toàn” để đi đường dài trong hội nhập

Thay đổi tư duy từ xuất khẩu số lượng sang xuất khẩu giá trị

Thực tế cho thấy, thói quen lựa chọn các thị trường “dễ tính”, tiêu chuẩn thấp có thể giúp doanh nghiệp duy trì kim ngạch trong ngắn hạn, nhưng lại là rào cản lớn đối với mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Việc Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EFTA (VEFTA) tiến gần đến giai đoạn hoàn tất sau hơn 10 năm đàm phán đang đặt ra một câu hỏi chiến lược rằng, doanh nghiệp Việt sẽ tiếp tục chọn con đường quen thuộc hay chấp nhận dấn thân vào những thị trường khó nhưng bền vững hơn.

Khối EFTA, bao gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, không phải là thị trường đông dân hay tăng trưởng nóng. Tuy nhiên, đây lại là nhóm nền kinh tế phát triển với mức sống cao, hệ thống pháp lý minh bạch và tiêu chuẩn thị trường thuộc nhóm khắt khe nhất thế giới. Chính đặc điểm này khiến EFTA trở thành “bài kiểm tra chất lượng” đối với hàng hóa và năng lực quản trị của doanh nghiệp xuất khẩu.

Theo các kịch bản đánh giá tác động VEFTA, dù lựa chọn lộ trình cắt giảm thuế theo hướng tiệm cận EVFTA hay xóa bỏ hoàn toàn thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực, điểm chung không nằm ở ưu đãi thuế, mà ở yêu cầu cao về tiêu chuẩn, dịch vụ và đầu tư. Đây cũng là ranh giới phân định rõ ràng giữa tăng trưởng dựa vào khối lượng và tăng trưởng dựa vào giá trị gia tăng.

PGS, TS Đào Ngọc Tiến – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương cho rằng, lợi ích lớn nhất khi chinh phục thị trường EFTA không phải nằm ở con số kim ngạch, mà ở tính ổn định và biên lợi nhuận. Trong bối cảnh nhiều thị trường lớn liên tục điều chỉnh chính sách thương mại, việc tiếp cận được những thị trường có thu nhập cao và ít biến động giúp doanh nghiệp xây dựng nền tảng xuất khẩu bền vững hơn.

Quan trọng hơn, khi đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe của EFTA, cùng một khối lượng hàng hóa, doanh nghiệp có thể định giá cao hơn, cải thiện biên lợi nhuận và từng bước dịch chuyển lên các phân khúc cao cấp. Đây chính là con đường ngắn nhất để thoát khỏi vòng luẩn quẩn “tăng xuất khẩu nhưng lợi nhuận mỏng” vốn tồn tại nhiều năm qua.

Theo quan điểm nghiên cứu, tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan không nên được coi là mục tiêu tối thượng của các FTA thế hệ mới. Thay vào đó, việc nâng cấp năng lực sản xuất, chuẩn hóa quy trình và duy trì sự ổn định trong các phân khúc chất lượng cao mới là yếu tố quyết định giúp doanh nghiệp tạo ra giá trị gia tăng thực chất.

Tận dụng FTA không thể chỉ trông chờ vào chính sách

Nhìn từ góc độ thực thi, hiệu quả của một hiệp định thương mại tự do không chỉ phụ thuộc vào chất lượng đàm phán, mà còn nằm ở mức độ chủ động của cộng đồng doanh nghiệp. Nhà nước có vai trò mở đường, nhưng doanh nghiệp mới là chủ thể quyết định hiệp định đó có được “đưa vào cuộc sống” hay không.

Theo ông Ngô Chung Khanh – Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương), Chính phủ đã và đang nỗ lực tối đa trong việc mở cửa thị trường, thiết kế các cam kết phù hợp với thế mạnh xuất khẩu và xây dựng kế hoạch thực thi sát nhu cầu doanh nghiệp. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp không chủ động tiếp cận thông tin, nâng cấp năng lực và thay đổi tư duy kinh doanh, thì mọi ưu đãi cũng chỉ dừng lại trên giấy.

Thực tế cho thấy, khoảng cách giữa “biết” và “hiểu để làm” vẫn còn rất lớn. Dù mức độ nhận thức về FTA của doanh nghiệp đã đạt tỷ lệ cao, nhưng số doanh nghiệp thực sự hiểu sâu và vận dụng hiệu quả lại chiếm tỷ lệ rất thấp. Điều này phần nào phản ánh tâm lý ngại thay đổi, ngại đầu tư dài hạn và thói quen chọn thị trường dễ, tiêu chuẩn thấp để giảm rủi ro trước mắt.

Một nghịch lý đáng lưu ý là, trong khi thuế suất tại nhiều thị trường lớn đã về 0%, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vẫn còn khiêm tốn so với quy mô thị trường. Nguyên nhân không chỉ nằm ở năng lực cạnh tranh, mà còn ở việc doanh nghiệp chưa sẵn sàng đáp ứng các yêu cầu cao về chất lượng, môi trường, lao động và truy xuất nguồn gốc là những tiêu chuẩn đang trở thành “vé vào cửa” của thương mại toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục lựa chọn thị trường dễ có thể giúp doanh nghiệp tồn tại, nhưng khó tạo ra bước nhảy vọt. Ngược lại, những thị trường khó, ổn định và minh bạch như EFTA mới là nơi buộc doanh nghiệp phải lớn lên, cả về quản trị lẫn giá trị thương hiệu.

Các chuyên gia cho rằng, để tận dụng hiệu quả VEFTA, doanh nghiệp cần định vị lại chiến lược thị trường. Nếu đã có kinh nghiệm xuất khẩu sang EU, việc mở rộng sang EFTA không chỉ là bước đi logic, mà còn giúp đa dạng hóa thị trường trong cùng một hệ tiêu chuẩn cao, giảm phụ thuộc vào một vài thị trường truyền thống.

Ở cấp độ chính sách, việc xây dựng “Hệ sinh thái tận dụng FTA” được kỳ vọng sẽ tạo ra sự kết nối đồng bộ giữa cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp, logistics, tài chính và bảo hiểm. Tuy nhiên, hệ sinh thái chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp chủ động tham gia, coi đó là công cụ hỗ trợ cho chiến lược dài hạn, thay vì chờ đợi sự dẫn dắt hoàn toàn từ phía Nhà nước.

Trên thực tiễn doanh nghiệp, kinh nghiệm xuất khẩu sang châu Âu cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt là yếu tố sống còn. Thay vì cạnh tranh thuần túy, việc kết nối, chia sẻ thông tin, học hỏi công nghệ và cùng nâng chuẩn ngành hàng giúp doanh nghiệp giảm rủi ro và tăng sức đề kháng trước các cú sốc bên ngoài.

Trong bối cảnh tiêu dùng toàn cầu thắt chặt, việc tái cấu trúc sản phẩm, quản trị chi phí, chuyển đổi kênh phân phối và ứng dụng chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc. Đặc biệt với doanh nghiệp vừa và nhỏ, các nền tảng thương mại điện tử quốc tế đang mở ra cơ hội tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng, cải thiện biên lợi nhuận và giảm phụ thuộc vào trung gian.