Để không ai bị bỏ lại phía sau trên môi trường số

Theo thông tin được chia sẻ tại Hội thảo khoa học về phòng, chống tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng do Bộ Công an cùng các đơn vị liên quan tổ chức, trong 5 năm trở lại đây, Việt Nam ghi nhận hơn 24.000 vụ lừa đảo qua mạng, gây thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng. Riêng 8 tháng năm 2025, cả nước ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, với thiệt hại hơn 1.660 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy an toàn số không còn là câu chuyện riêng của các chuyên gia công nghệ hay cơ quan thực thi pháp luật. Khi các giao dịch, dịch vụ và quan hệ xã hội ngày càng dịch chuyển lên môi trường số, khả năng nhận biết rủi ro và đưa ra quyết định an toàn của mỗi người cũng trở thành một yếu tố quan trọng đối với sự phát triển của kinh tế số. Mỗi người sử dụng Internet đều cần có khả năng tự nhận diện rủi ro và đưa ra quyết định an toàn.

Trong bối cảnh đó, sáng kiến Scam Ready ASEAN được triển khai theo hướng đưa kiến thức phòng, chống lừa đảo trực tuyến đến gần hơn với cộng đồng. Chương trình do ASEAN Foundation triển khai với sự hỗ trợ 5 triệu USD từ Google.org trong giai đoạn 2025-2027, đặt mục tiêu trang bị kỹ năng nhận diện, phòng ngừa và ứng phó với các hình thức lừa đảo trực tuyến cho 3 triệu người tại Đông Nam Á.

Tại Việt Nam, Trung tâm Công nghệ thông tin - Truyền thông Vietnet (Vietnet-ICT) đồng hành triển khai chương trình, hướng tới lan tỏa kiến thức và kỹ năng an toàn số tới 50.000 người thông qua đào tạo, truyền thông và xây dựng mạng lưới những người có khả năng tiếp tục chia sẻ kiến thức trong cộng đồng.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận không dừng ở việc cung cấp danh sách các chiêu trò lừa đảo. Thay vào đó, người học được hướng tới những kỹ năng có thể sử dụng trong nhiều tình huống: biết dừng lại trước một yêu cầu bất thường, kiểm tra nguồn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm kiếm sự hỗ trợ trước khi đưa ra quyết định.

Đây cũng là một thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận vấn đề an toàn số. Các thủ đoạn lừa đảo có thể thay đổi nhanh chóng theo công nghệ, nhưng những nguyên tắc cơ bản để giảm rủi ro lại tương đối bền vững. Khi người dùng hình thành được thói quen kiểm chứng và không hành động vội vàng, khả năng tự bảo vệ sẽ không phụ thuộc hoàn toàn vào việc họ có nhận ra đúng một thủ đoạn cụ thể hay không.

Bà Ngô Minh Trang - Giám đốc Trung tâm CNTT-Truyền thông Vietnet (Vietnet-ICT) chia sẻ “Vietnet-ICT luôn đặt mục tiêu không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình tiếp cận và nâng cao năng lực về an toàn số. Thông qua chương trình Scam Ready ASEAN, chúng tôi không chỉ mong muốn xây dựng một mạng lưới Giảng viên nguồn rộng khắp, trong đó ít nhất 55% là nữ, để phát huy vai trò của phụ nữ trong việc lan tỏa kiến thức tới gia đình và cộng đồng, mà còn đặc biệt quan tâm đến những nhóm có thể gặp nhiều rào cản hơn trong môi trường số, trong đó có người cao tuổi. Chúng tôi mong muốn mỗi người, dù ở độ tuổi hay hoàn cảnh nào, đều có đủ kiến thức và sự tự tin để nhận diện những cám dỗ, lời mời gọi và nguy cơ lừa đảo trên mạng, biết cách tự bảo vệ mình và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.”

Một trong những mục tiêu được đặt ra là ít nhất 55% Giảng viên nguồn là nữ. Cách tiếp cận này kỳ vọng phát huy vai trò của phụ nữ trong việc đưa kiến thức an toàn số từ gia đình tới cộng đồng, đồng thời tạo ra những điểm kết nối có khả năng tiếp tục lan tỏa kỹ năng sau mỗi hoạt động đào tạo.

Để mục tiêu 50.000 người không chỉ dừng ở số lượng người được tiếp cận trực tiếp, Scam Ready ASEAN xây dựng đội ngũ Giảng viên nguồn (Master Trainer). Đây là những người được trang bị kiến thức, kỹ năng và phương pháp để tiếp tục đào tạo, chia sẻ cho giáo viên, phụ huynh, thanh niên, người lao động và các nhóm cộng đồng.

Mô hình này tạo ra hiệu ứng lan tỏa theo mạng lưới: thay vì một chương trình chỉ truyền tải kiến thức tới người tham gia, những người đã được đào tạo có thể trở thành cầu nối để đưa kiến thức đến những nhóm khác. Từ góc độ phát triển kỹ năng số, đây là cách tiếp cận có thể giúp mở rộng phạm vi tác động và tạo ra khả năng duy trì việc học trong cộng đồng.

Tinh thần “Học để bảo vệ - Chia sẻ để lan tỏa” vì thế không chỉ là thông điệp truyền thông, mà phản ánh cách chương trình xây dựng năng lực. Một người biết cách kiểm tra đường link đáng ngờ không chỉ có thể tự bảo vệ tài khoản của mình, mà còn có thể hướng dẫn cha mẹ, đồng nghiệp hoặc người thân thực hiện những bước tương tự.

Người trung niên và cao tuổi là một trong những nhóm được chương trình chú trọng. Đây là nhóm có thể gặp nhiều khó khăn hơn khi công nghệ và các hình thức giao tiếp trực tuyến thay đổi nhanh chóng. Thông qua sáng kiến Đại sứ “Người bạn số của Ông bà - Digital GrandPal”, chương trình khuyến khích thế hệ trẻ trở thành người đồng hành, hỗ trợ người thân kiểm tra đường link, nhận diện tin nhắn đáng ngờ, bảo vệ thông tin cá nhân và tìm kiếm trợ giúp khi cần.

Cùng với đào tạo trực tiếp, các hình thức học tập tương tác cũng được đưa vào chương trình. Trò chơi giáo dục nhập vai Be Scam Ready mô phỏng những tình huống lừa đảo phổ biến, trong đó người chơi phải quan sát, nhận diện dấu hiệu bất thường và lựa chọn cách xử lý.

Thông qua những tình huống gần với đời sống số hàng ngày, các nguyên tắc như không vội vàng, kiểm tra thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm kiếm sự hỗ trợ được chuyển thành kỹ năng thực hành thay vì chỉ dừng ở kiến thức lý thuyết.

Trong quá trình chuyển đổi số, mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ mới chỉ là một phần của bài toán. Một hệ sinh thái số phát triển bền vững còn cần những người dùng có khả năng nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu và hỗ trợ lẫn nhau.

Vì vậy, giá trị của những sáng kiến như Scam Ready ASEAN không chỉ nằm ở số lượng người được đào tạo, mà còn ở khả năng hình thành thói quen và mạng lưới chia sẻ kiến thức trong cộng đồng. Khi kỹ năng an toàn số trở thành một phần của đời sống thường ngày, người dùng sẽ có thêm khả năng chủ động trước những rủi ro luôn thay đổi trên môi trường trực tuyến.