Từ 1/3, qua 6 lần liên tiếp điều chỉnh tăng chỉ trong 2 tháng đầu năm 2022, giá xăng E5RON92 lên tới đỉnh cao nhất kể từ năm 2014 đến nay, hiện là 26.071 đồng/lít; giá xăng RON95-III là 26.832 đồng/lít; dầu diesel là 21.310 đồng/lít; dầu hỏa là 19.979 đồng/lít; dầu mazut là 18.460 đồng/kg.
Giá bán lẻ xăng dầu tăng liên tục làm tăng chi phí yếu tố đầu vào, kéo theo hệ quả tăng giá và giảm sức cạnh tranh của nhiều hoạt động sản xuất kinh doanh; đồng thời, thu hẹp hoặc chỉnh hướng cơ cấu tiêu dùng có khả năng thanh toán trên thị trường; trực tiếp làm tăng lạm phát và giảm động lực tăng trưởng chung trong nước.
Theo Tổng cục Thống kê, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 2/2022 tăng 1% so với tháng trước; tăng 1,42% so với cùng kỳ năm trước và tăng 1,2% so với tháng 12/2021. CPI bình quân 2 tháng đầu năm 2022 đã tăng 1,68% so với cùng kỳ năm trước. Qua 4 đợt điều chỉnh gần đây nhất, giá xăng A95 tăng 2.990 đồng/lít; giá xăng E5 tăng 2.980 đồng/lít và giá dầu diezen tăng 3.230 đồng/lít. Bình quân 2 tháng, giá xăng dầu trong nước tăng 45,3% so với cùng kỳ năm trước, làm CPI chung tăng 1,63 điểm phần trăm.
Giá xăng dầu tăng gắn với nhiều nguyên nhân trong và ngoài nước. Về khách quan, giá dầu thế giới đã và đang chịu nhiều áp lực về tăng tổng cầu và kiểm soát nguồn cung, cộng hưởng với căng thẳng địa chính trị ở châu Âu, nên vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Mức cao nhất 8 năm qua.
Hơn nữa, các khoản thuế nhập khẩu, thuế bảo vệ môi trường, thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt (chỉ thu đối với xăng, không thu với dầu) đang chiếm từ 40-43% trong cơ cấu giá bán lẻ xăng dầu hiện hành, dù xăng dầu không bị thu phí và lệ phí nộp ngân sách. Trong đó, thuế bảo vệ môi trường hiện có mức thu cao nhất và là số tiền tuyệt đối, không đổi (4.000 đồng cho mỗi lít xăng A95; 3.800 đồng/lít xăng E5 và dầu 2.000 đồng/lít diesel, dầu mazut và mỡ nhờn; 3.000 đồng/lít nhiên liệu bay).
Bởi vậy, trong số các giải pháp giúp cải thiện áp lực tăng giá bán lẻ xăng dầu, thì việc điều chỉnh cơ cấu mức thu NSNN qua giá xăng dầu cả về mức và thời gian áp dụng là cần thiết, trong đó, giảm mức thuế bảo vệ môi trường theo chỉ đạo củaThủ tướng Chính phủ là việc cần làm ngay vì việc triển khai đơn giản và có tính khả thi cao. Tuy vậy, mức và thời gian cắt giảm cũng nên cân nhắc để tránh ảnh hưởng tới cân đối nguồn thu và đáp ứng các nhiệm vụ chi tiêu NSNN kế hoạch.
Đặc biệt, trong thời gian qua đã ghi nhận hiện tượng găm hàng, đóng cửa, không bán hay giảm quy mô, thời gian bán hàng để trục lợi diễn ra ở cả 3 loại hình doanh nghiệp đầu mối, thương nhân phân phối và đặc biệt ở các cửa hàng bán lẻ tại một số địa phương, gây bức xúc dư luận và ảnh hưởng đến đời sống sản xuất, sinh hoạt của người dân, doanh nghiệp.
Để khắc phục tình trạng này, cần tăng cường kiểm tra, giám sát nguồn cung và hệ thống bán lẻ xăng dầu trong nước theo tinh thần Công điện số 517/CĐ-BCT ngày 28/1/2022 của Bộ Công Thương về việc tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm trong kinh doanh xăng dầu và Công điện số 160/CĐ-TTg ngày 22/2 của Thủ tướng Chính phủ về việc bảo đảm cung ứng xăng dầu cho thị trường trong nước;
Đặc biệt, do lượng xăng sản xuất trong nước chiếm đến 92,8% tổng sản lượng xăng tiêu thụ của cả nước (quý III/2021 lượng xăng nhập khẩu chỉ chiếm 7,2% tổng lượng xăng tiêu thụ trong nước và dầu nhập khẩu chỉ chiếm 31,15%), nên các cơ quan chức năng và đơn vị liên quan cần chủ động và linh hoạt xử lý các “trục trặc kỹ thuật” và vướng mắc khác để duy trì ổn định nguồn cung ứng xăng dầu trong nước và tăng nhập khẩu bổ sung nếu cần thiết.
Bộ Công Thương, Sở Công Thương cần chủ động và lực lượng quản lý thị trường cần chủ động phối hợp thường xuyên kiểm tra, rà soát và yêu cầu các cơ sở kinh doanh xăng dầu thực hiện nghiêm các quy định về kinh doanh xăng dầu, kịp thời xử lý nghiêm các hành vi vi phạm với mức răn đe cao nhất có thể, cả về hành chính, tài chính và hình sự.
Ngoài ra, về dài hạn, cần tăng tính thị trường trong cơ chế quản lý kinh doanh xăng dầu theo cả hai hướng: Một mặt, tăng tự do hóa và cạnh tranh thị trường lành mạnh cả trong sản xuất, nhập khẩu và bán lẻ xăng dầu; Mặt khác, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế để đổi mới cơ chế hình thành và hoạt động của Quỹ Bình ổn giá xăng dầu theo hướng tập trung vào và mở rộng Quỹ dự trữ xăng dầu quốc gia, tách hoạt động dự trữ xăng dầu cho mục tiêu kinh doanh khỏi yêu cầu dự trữ quốc gia; đồng thời, tăng cường linh hoạt hoạt động mua vào, bán ra điều tiết thị trường từ Quỹ này để bình ổn nguồn cung và điều tiết giá cả thị trường… Đồng thời, rà soát và tính toán lại mức chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận định mức trong công thức tính giá cơ sở xăng dầu cho phù hợp với thời giá hiện hành và thực tế chi phí phát sinh trong kinh doanh xăng dầu hiện nay nhằm bảo đảm tính đúng, tính đủ, hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu và người tiêu dùng, doanh nghiệp sử dụng xăng dầu…
Xăng dầu là mặt hàng chiến lược có ý nghĩa không chỉ kinh tế, mà còn cả về xã hội và chính trị. Ổn định nguồn cung và giá xăng dầu là nhiệm vụ quan trọng, đồng thời cũng là thước đo năng lực, hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước và thể chế kinh tế thị trường của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa nói chung, cũng như để góp phần triển khai thành công chương trình phục hồi và tăng trưởng kinh tế gắn với chống dịch Covid-19 hiện nay.
TS.Nguyễn Minh Phong
