Công tác thanh tra ngân hàng: Định hình chuẩn quản trị rủi ro mới

Nhưng điều đáng chú ý hơn nằm phía sau những con số ấy thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đang chuyển trọng tâm từ phát hiện vi phạm đơn lẻ sang nhận diện cấu trúc rủi ro, đặc biệt là sở hữu chéo, cấp tín dụng cho nhóm khách hàng liên quan, định giá tài sản bảo đảm, chất lượng tài sản và những thủ thuật làm sai lệch bức tranh rủi ro trước thời điểm thanh tra.

Không chỉ là những con số vi phạm

Theo báo cáo của NHNN, từ đầu năm 2026 đến nay, cơ quan này đã triển khai 618 cuộc thanh tra, ban hành kết luận đối với 438 cuộc, qua đó phát hiện tổng số tiền vi phạm về kinh tế 562.468 tỷ đồng.

Nếu chỉ nhìn vào con số tiền vi phạm, rất dễ đặt vấn đề về quy mô rủi ro trong hệ thống. Tuy nhiên, ý nghĩa quan trọng hơn của hoạt động thanh tra nằm ở việc NHNN đã nhận diện được những phương thức vận hành rủi ro mang tính hệ thống, thay vì chỉ xử lý những sai phạm trên hồ sơ.

Bốn nhóm dấu hiệu nổi bật được chỉ ra gồm: Phân tán quyền sở hữu cho nhiều tổ chức, cá nhân để né giới hạn sở hữu cổ phần; né giới hạn cấp tín dụng đối với một khách hàng và người có liên quan; rủi ro trong định giá, nhận tài sản bảo đảm, nhất là quyền sử dụng đất và quyền tài sản phát triển dự án; đồng thời điều chuyển các khoản cấp tín dụng trong nội bộ hệ thống trước thời điểm thanh tra, kiểm tra.

Điểm chung của các hành vi này là làm cho ranh giới pháp lý và ranh giới kinh tế trở nên khác nhau.

Trên giấy tờ, khoản vay có thể thuộc nhiều doanh nghiệp. Nhưng về bản chất kinh tế, dòng tiền có thể quy tụ về một nhóm lợi ích. Tương tự, quyền sở hữu có thể được phân tán cho nhiều pháp nhân, cá nhân, song quyền chi phối thực tế vẫn có thể tập trung vào một chủ thể.

Đây chính là thách thức lớn nhất đối với quản trị ngân hàng hiện đại không thể chỉ kiểm tra “ai đứng tên”, mà phải xác định ai thực sự kiểm soát, ai thực sự hưởng lợi và dòng tiền cuối cùng đi về đâu.

Thanh tra phải nhìn xuyên cấu trúc

Kết quả thanh tra cho thấy việc tuân thủ quy định không thể dừng ở kiểm tra hình thức. Một nhóm cổ đông có thể phân tán tỷ lệ sở hữu qua nhiều cá nhân, tổ chức; một khoản cấp tín dụng có thể được chia nhỏ qua nhiều pháp nhân; tài sản bảo đảm có thể được định giá cao để tạo dư địa giải ngân lớn hơn; còn dư nợ có thể được điều chuyển trước khi đoàn thanh tra làm việc. Kết quả công tác thanh tra đã chỉ ra cụ thể cả bốn dạng thức này.

Điều đó cho thấy cuộc chiến chống sở hữu chéo và thao túng tín dụng đang bước sang một cấp độ khác.

Luật có thể quy định giới hạn rất rõ, nhưng nếu cấu trúc sở hữu và dòng tiền được thiết kế để né giới hạn thì tuân thủ hình thức chưa chắc đồng nghĩa với an toàn thực chất.

Vì vậy, thanh tra ngân hàng ngày càng phải dựa vào dữ liệu, phân tích quan hệ liên kết, giao dịch liên ngân hàng, biến động dư nợ và dòng tiền để phát hiện những mối quan hệ không thể nhìn thấy từ một bộ hồ sơ tín dụng đơn lẻ.

Đây cũng là lý do NHNN đã ban hành 83 báo cáo giám sát an toàn vi mô và hơn 150 văn bản cảnh báo, lưu ý từ đầu năm 2026. Cơ quan quản lý đồng thời ban hành Sổ tay Giám sát an toàn vĩ mô và các ngưỡng giám sát an toàn vĩ mô đối với hệ thống tổ chức tín dụng.

Nói cách khác, thanh tra đang được đẩy về phía “tiền kiểm” nhiều hơn, thay vì chờ rủi ro trở thành tổn thất rồi mới xử lý.

Nợ xấu - không chỉ nhìn tỷ lệ, phải nhìn chất lượng tài sản

Một chỉ dấu khác đáng chú ý là chất lượng tín dụng. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn hệ thống ngân hàng đã xử lý khoảng 141,4 nghìn tỷ đồng nợ xấu, giảm 17,5% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xử lý bằng dự phòng rủi ro đạt 88 nghìn tỷ đồng, chiếm 62,2% tổng nợ xấu được xử lý.

Đến cuối tháng 6/2026, tỷ lệ nợ xấu nội bảng ở mức 3,31%, giảm nhẹ so với cuối năm 2025. Nếu tính cả nợ xấu tại VAMC chưa xử lý, thu hồi và nợ tiềm ẩn trở thành nợ xấu, tỷ lệ ở mức 3,77%, thấp hơn mức 3,97% cuối năm 2025.

Những con số này cho thấy áp lực nợ xấu đã có dấu hiệu được kiểm soát, nhưng chưa thể chủ quan.

Bởi thanh tra NHNN đang tập trung vào chính những vùng có khả năng tạo ra “nợ xấu tương lai”: khách hàng, nhóm khách hàng có biến động dư nợ lớn; doanh nghiệp mới thành lập nhưng phát sinh dư nợ lớn; việc thực hiện chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng; trích lập dự phòng; các khoản lãi, phí phải thu lớn và chế độ báo cáo thống kê.

Đây là sự thay đổi đáng chú ý trong tư duy giám sát không đợi nợ xấu xuất hiện mới xử lý, mà tìm dấu hiệu hình thành nợ xấu từ trước khi khoản vay chuyển nhóm.

Thí điểm phá sản 23 QTDND - Thông điệp “không còn vùng an toàn”

Một chỉ đạo có ý nghĩa thể chế đáng chú ý là NHNN đang triển khai kế hoạch thí điểm phá sản 23 quỹ tín dụng nhân dân yếu kém trong giai đoạn 2026 - 2027; trong đó 14 quỹ thuộc đợt 1 năm 2026 và 9 quỹ thuộc đợt 2 năm 2027.

Nếu được thực hiện đúng tinh thần, đây không đơn thuần là xử lý một số tổ chức yếu kém. Quan trọng hơn, nó tạo ra nguyên tắc có vào, có ra trong thị trường tài chính.

Một hệ thống ngân hàng lành mạnh không thể chỉ dựa vào mở rộng tín dụng và tăng quy mô tài sản. Cùng với quyền kinh doanh phải là trách nhiệm quản trị rủi ro; cùng với tăng trưởng phải là khả năng chịu đựng tổn thất; và cùng với cơ chế bảo vệ người gửi tiền phải là nguyên tắc không để tổ chức yếu kém kéo dài vô thời hạn.

“Bài kiểm tra” lớn nhất nằm ở xử lý sau thanh tra

Phát hiện vi phạm mới chỉ là nửa đầu của câu chuyện. NHNN tiếp tục theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện kết luận thanh tra; rà soát những kiến nghị tồn đọng, kéo dài để xác định nguyên nhân và biện pháp xử lý, qua đó chấn chỉnh vi phạm, nâng cao năng lực quản trị và kiểm soát rủi ro tại các tổ chức tín dụng.

Đây chính là điểm cần được đặt lên bàn cân trong 6 tháng cuối năm. Bởi nếu một vi phạm được phát hiện nhưng kiến nghị khắc phục kéo dài, hoặc cùng một dạng sai phạm lặp lại ở nhiều kỳ thanh tra, thì hiệu quả thanh tra sẽ bị giảm đáng kể.

Thông điệp mới vì vậy không chỉ là “thanh tra để phát hiện”, mà phải là “thanh tra để thay đổi hành vi quản trị”.

Thanh tra Chính phủ cũng đang nhấn mạnh yêu cầu tăng cường đôn đốc, xử lý sau thanh tra và thực hiện hiệu quả các kết luận thanh tra trong 6 tháng cuối năm 2026.

Chỉ đạo mới - siết kỷ luật nhưng phải đi cùng quản trị bằng dữ liệu

Từ kết quả thanh tra, hướng đi của NHNN trong thời gian tới tương đối rõ kiểm soát chặt nợ xấu và nợ có nguy cơ trở thành nợ xấu; giám sát chất lượng dự phòng; theo dõi các khoản lãi, phí phải thu lớn; xử lý nghiêm những kết luận thanh tra tồn đọng; đồng thời tăng cường liên thông dữ liệu giữa thanh tra trung ương và thanh tra khu vực.

Điều này phù hợp với xu hướng đổi mới hoạt động thanh tra hiện nay từ thanh tra theo hồ sơ sang thanh tra theo rủi ro; từ kiểm tra sau khi sự việc xảy ra sang cảnh báo sớm; từ nhìn từng tổ chức sang nhìn quan hệ liên kết của cả hệ thống.

Trong bối cảnh tín dụng tiếp tục đóng vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế, yêu cầu đặt ra không phải là “siết tín dụng”, mà là siết những dòng vốn sai địa chỉ để mở rộng không gian cho dòng vốn đúng địa chỉ.

Kết quả thanh tra cho thấy một vấn đề cốt lõi của pháp luật ngân hàng hiện nay quy định có thể ngày càng chặt chẽ, nhưng rủi ro vẫn có khả năng phát sinh nếu chủ thể tìm cách tái cấu trúc quan hệ sở hữu, quan hệ tín dụng hoặc dòng tiền để nằm ngoài “đường biên” pháp lý.

Vì vậy, theo góc nhìn pháp luật kinh tế, trọng tâm thời gian tới không chỉ là tiếp tục hoàn thiện các giới hạn sở hữu, cấp tín dụng hay quy định về người có liên quan, mà phải nâng khả năng xác định chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng, quan hệ kiểm soát thực tế và dòng tiền thực tế.

Đặc biệt, cần bảo đảm sự liên thông giữa dữ liệu ngân hàng, đăng ký doanh nghiệp, tài sản, thuế và các cơ quan thực thi pháp luật. Khi dữ liệu được kết nối, việc phân tán sở hữu hoặc chia nhỏ khoản vay qua nhiều pháp nhân sẽ khó trở thành “lá chắn” cho hành vi né luật.

Quan trọng hơn, xử lý sau thanh tra phải đủ nhanh và đủ sức răn đe. Một kết luận thanh tra chỉ thực sự có giá trị khi kiến nghị được thực hiện, tài sản rủi ro được kiểm soát, trách nhiệm cá nhân được xác định và sai phạm không tái diễn.

Bài học lớn nhất từ 618 cuộc thanh tra năm 2026 vì thế không nằm ở việc đã phát hiện bao nhiêu sai phạm, mà ở chỗ hệ thống ngân hàng có biến những phát hiện đó thành một chuẩn quản trị mới hay không.