Cơ hội định hình hệ sinh thái tiết kiệm năng lượng bền vững

Tại Việt Nam, theo khảo sát của Hội khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA), tính đến tháng 7/2024, Việt Nam có trên 200 tổ chức, doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế hoạt động trong lĩnh vực tư vấn và cung cấp dịch vụ tiết kiệm năng lượng.

Chia sẻ tại diễn đàn “Thúc đẩy năng lượng xanh trong khu công nghiệp: Giải pháp cho doanh nghiệp triển khai hiệu quả” mới đây, TS. Trịnh Quốc Dũng, Khoa Năng lượng Nhiệt Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng, Việt Nam hiện nay đã có các chính sách hỗ trợ tài chính và phi tài chính cho các dự án sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (EE) và phát triển doanh nghiệp ESCO. Cụ thể như đãi về thuế, hỗ trợ vay vốn ưu đãi từ các quỹ trong nước và quốc tế, cùng với việc xây dựng hành lang pháp lý khuyến khích hợp tác công – tư trong lĩnh vực tiết kiệm năng lượng.

Tuy nhiên, thách thức trong triển khai mô hình ESCO tại Việt Nam hiện nay là thiếu cơ chế tài chính và vốn dài hạn; khó khăn huy động vốn và bảo lãnh tín dụng; thiếu nhận thức và động lực đầu tư.

Còn theo VECEA, Việt Nam chưa có quy định thanh toán, chi trả cho dịch vụ ESCO khi có sự tham gia của doanh nghiệp nhà nước; chưa có quy định về kiểm tra, giám sát mức tiết kiệm năng lượng của bên thứ ba, cũng như giải quyết tranh chấp hợp đồng và các vấn đề nảy sinh giữa ESCO và doanh nghiệp.

Bộ Công Thương nhận định ESCO là mô hình kinh doanh mới, được sử dụng hiệu quả tại nhiều nước phát triển do tính ưu việt trong việc đầu tư trước thiết bị năng lượng cho người dùng và hoàn trả chi phí thiết bị trong quá trình sử dụng.

Mô hình này cũng thúc đẩy thị trường tiết kiệm năng lượng, tạo động lực cho các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này, góp phần thực hiện cam kết của Việt Nam về giảm phát thải khí nhà kính, phát triển bền vững.

Tại Việt Nam, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả không chỉ là yêu cầu về kinh tế mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Tuy nhiên, theo Bộ Công Thương, dù ngành công nghiệp chiếm hơn 50% tổng năng lượng tiêu thụ và có tiềm năng tiết kiệm 20 - 30%, nhưng các rào cản về tài chính đang cản trở việc khai thác hiệu quả tiềm năng này.

Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn vốn do chi phí đầu tư cao, thời gian hoàn vốn dài. Các tổ chức tín dụng lại chưa coi dự án tiết kiệm năng lượng là lĩnh vực ưu tiên do thiếu cơ chế bảo lãnh, tài sản đảm bảo và đánh giá rủi ro phù hợp. Ngân sách nhà nước hiện tại cũng chưa đủ linh hoạt để tài trợ quy mô lớn cho các dự án nâng cao hiệu suất năng lượng.

Về mô hình ESCO, dù đã được giới thiệu từ năm 2005 thông qua Dự án PECSME, nhưng đến nay thị trường ESCO tại Việt Nam vẫn chưa phát triển đúng mức.

Để triển khai thực hiện mô hình này tại Việt Nam, Bộ Công Thương cho rằng Quỹ tiết kiệm năng lượng cần được thiết kế theo mô hình tài chính công – tư kết hợp, có khả năng thu hút và luân chuyển vốn, hỗ trợ đồng thời cho cải tạo công nghiệp, dân dụng và đổi mới công nghệ.

Đồng thời, xây dựng cơ chế tài chính bền vững như vay lãi suất thấp, gây quỹ, và quỹ bảo lãnh; thiết lập các kênh hợp tác với các tổ chức tài trợ và các quỹ. Xây dựng mô hình liên kết tài chính giữa doanh nghiệp - Công ty ESCO và các tổ chức tín dụng.

Bên cạnh đó, cần phân tầng quản lý, điều phối hiệu quả: Cần có một cơ quan đầu mối quốc gia như DEDE (Thái Lan) kết nối kỹ thuật - tài chính - chính sách, cũng như ứng dụng nền tảng số trong giám sát tiết kiệm năng lượng và phổ biến thông tin về doanh nghiệp ESCO, hợp đồng mẫu, cơ hội đầu tư. Kết hợp chiến lược cộng đồng hóa (giống như Hà Lan), đưa tiết kiệm năng lượng về từng khu dân cư, tòa nhà, tổ dân phố; gắn tiết kiệm điện với chất lượng sống.

Theo TS Trịnh Quốc Dũng, yếu tố then chốt của thị trường ESCO là xây dựng khung pháp lý rõ ràng, đầy đủ và hỗ trợ hiệu quả, đặc biệt là chuẩn hóa mẫu hợp đồng EPC (hợp đồng thiết kế – cung cấp thiết bị công nghệ và thi công xây dựng công trình), cơ chế chia sẻ tiết kiệm và tiêu chuẩn đánh giá độc lập.

Với định hướng sửa đổi Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, các chuyên gia nhận định Việt Nam đang đứng trước cơ hội định hình một hệ sinh thái tiết kiệm năng lượng vững chắc, hiện đại và giàu tiềm năng hợp tác quốc tế.