Cơ hội bứt phá từ thể chế mới cho chuyển đổi số báo chí

Khơi thông nguồn lực, củng cố quyền lực thông tin chuyên nghiệp

Sự dịch chuyển căn bản của môi trường thông tin dưới tác động của công nghệ số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang đặt báo chí trước những thách thức chưa từng có. Trong bối cảnh lượng thông tin bùng nổ nhưng niềm tin của công chúng lại suy giảm, áp lực đối với các tòa soạn không chỉ là tính thời sự mà còn là trách nhiệm kiểm chứng và định hướng xã hội.

Tại Hội nghị giao ban báo chí nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phan Tâm nhận định khả năng xác minh sự thật, đạo đức nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị chính là lợi thế cạnh tranh cốt lõi mà không một thuật toán nào có thể thay thế được.

Để hiện thực hóa lợi thế đó, việc hoàn thiện thể chế được xem là giải pháp căn cơ. Điểm nhấn lớn nhất trong giai đoạn này là hai nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Báo chí và quản lý hoạt động phát thanh, truyền hình sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.

Đi kèm với đó là 3 thông tư hướng dẫn đang được hoàn thiện để ban hành đồng bộ. Hệ thống văn bản pháp lý mới này được kỳ vọng sẽ thay đổi tư duy quản lý, chuyển từ kiểm soát thuần túy sang kiến tạo không gian phát triển cho các cơ quan truyền thông.

Một trong những bước tiến lớn của quy định mới là cơ chế bảo vệ quyền tiếp cận thông tin của người làm báo. Cụ thể, khi cơ quan, tổ chức im lặng quá thời hạn quy định, gồm 30 ngày đối với việc giải quyết vấn đề và 15 ngày làm việc đối với việc phản ánh, kiến nghị, tòa soạn có quyền đăng, phát nội dung hoặc chuyển vụ việc lên cấp có thẩm quyền.

Quy định này không chỉ nâng cao vị thế của nhà báo mà còn buộc các đơn vị liên quan phải có trách nhiệm giải trình minh bạch trước công luận. Thêm vào đó, thủ tục hành chính liên quan đến việc quản lý, cấp đổi thẻ nhà báo khi chuyển công tác cũng được đơn giản hóa triệt để, giúp bảo đảm quyền lợi liên tục cho đội ngũ phóng viên.

Đặc biệt, bài toán kinh tế báo chí vốn là nỗi trăn trở nhiều năm qua đã tìm thấy lời giải rõ ràng hơn về mặt pháp lý. Lần đầu tiên, các cơ quan báo chí điện tử được phép tích hợp hợp pháp các dịch vụ thương mại điện tử, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, giáo dục và y tế trên nền tảng của mình. Sự cởi trói này mở ra cơ hội lớn để các tòa soạn đa dạng hóa nguồn thu, tự chủ tài chính và giảm bớt sự phụ thuộc nặng nề vào miếng bánh quảng cáo truyền thống đang ngày một thu hẹp.

Kiến tạo hệ sinh thái số trong giai đoạn mới

Bên cạnh việc mở rộng cơ chế kinh tế, hành lang pháp lý mới cũng phát đi tín hiệu mạnh mẽ về việc ủng hộ công nghệ khi nhà nước chính thức khuyến khích các tòa soạn ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào mọi quy trình từ thu thập, sản xuất đến phân phối nội dung. Đây là bước đệm quan trọng để xây dựng một hệ sinh thái báo chí số năng động, kết nối chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, nhà báo, doanh nghiệp công nghệ và công chúng.

Tuy nhiên, đi đôi với không gian mở là những yêu cầu quản lý chặt chẽ hơn nhằm đưa hoạt động truyền thông trên không gian mạng vào kỷ cương. Tất cả các kênh nội dung của cơ quan báo chí trên các nền tảng mạng xã hội như YouTube, Facebook, TikTok phải được thông báo với cơ quan quản lý trong vòng 10 ngày làm việc kể từ khi mở hoặc đóng kênh.

Đồng thời, quy định về lưu trữ cũng được siết chặt khi báo điện tử phải lưu giữ nguyên vẹn nội dung đã đăng trong 3 tháng và phát thanh, truyền hình là 30 ngày. Điều này đòi hỏi các tòa soạn phải rà soát nhân sự và chủ động thiết lập đầu mối vận hành ngay khi nghị định có hiệu lực.

Tầm nhìn xa hơn của công cuộc chuyển đổi số báo chí chính là việc kết nối vào hệ thống lưu chiểu điện tử quốc gia, dự kiến áp dụng từ ngày 1/1/2028. Thứ trưởng Phan Tâm lưu ý, việc nâng cấp hệ thống quản trị nội dung, máy chủ và giao diện kết nối thường mất từ 12 đến 18 tháng. Do đó, dù Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ ban hành hướng dẫn kỹ thuật vào năm 2027, các tòa soạn cần phải chủ động đánh giá hạ tầng và xây dựng kế hoạch đầu tư nguồn lực ngay từ năm 2026.

Song song với việc thực thi các nghị định, một Chiến lược quản lý và phát triển báo chí mới đang được xây dựng nhằm tạo ra một hệ sinh thái đồng bộ. Trọng tâm của chiến lược sẽ đặt vào việc đầu tư hạ tầng kỹ thuật, nâng cao năng lực công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Thể chế mới và tư duy kiến tạo phát triển sẽ là điều kiện tiên quyết giúp báo chí cách mạng Việt Nam vững vàng giữ vững vai trò dẫn dắt thông tin và tạo dựng niềm tin vững chắc trong xã hội số.