Chiến lược thông minh đào tạo nhân lực AI ứng dụng

Suy giảm nhận thức và hai nguy cơ hiện hữu

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại mọi mặt đời sống, từ cách chúng ta làm việc, học tập đến cách chúng ta tư duy. Tại Việt Nam, một hiện tượng đáng báo động đang lan rộng là suy giảm nhận thức do AI (AI-Cognitive Impairment - AICI), hay còn gọi là rỗng não AI.

Đây không còn là những trường hợp cá biệt mà đã trở thành xu hướng khi nhiều cá nhân, từ sinh viên đến nhân viên chuyên môn, dựa dẫm quá mức vào AI mà không hiểu bản chất kiến thức hay quy trình làm việc. Việc này dẫn đến sự suy giảm năng lực tư duy phản biện, hổng kiến thức nền tảng và gần như làm biến mất kỹ năng giải quyết vấn đề.

Theo TS. Rakhee Das, chuyên gia AI quốc tế, AI đang hiện diện ngay lúc này và Việt Nam đang đối mặt với hai nguy cơ rõ rệt. Thứ nhất chính là tình trạng rỗng não AI nêu trên. Thứ hai là nguy cơ bị lôi kéo vào cuộc đua xây dựng mô hình AI khổng lồ như GPT, Claude. Với nguồn lực có hạn của một nền kinh tế đang phát triển, chuyên gia Nguyễn Quang Tuấn nhận định, việc Việt Nam chạy theo cuộc đua mô hình lớn là không khả thi.

Theo chuyên gia này, nếu Việt Nam lựa chọn sai hướng lãng phí nguồn lực vào cuộc đua mô hình lớn hoặc đào tạo nhân lực không phù hợp, hậu quả sẽ là sự lãng phí lớn và một thế hệ trẻ không đủ năng lực đáp ứng nhu cầu thị trường. Chi phí cơ hội sẽ rất cao 5-10 năm tới, khi các quốc gia khác đã tăng năng suất nhờ AI, Việt Nam có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

Con đường thông minh và hiệu quả nhất cho Việt Nam, theo các chuyên gia, không phải là xây dựng những mô hình AI khổng lồ, mà là tập trung vào xây dựng lực lượng nhân sự có kỹ năng AI ứng dụng thực sự. Đây là cơ hội vàng khi các doanh nghiệp lớn mở rộng trung tâm AI, Chính phủ tăng tốc chiến lược quốc gia về AI, tạo ra sự bùng nổ cơ hội phát triển AI trong 5-10 năm tới.

Giải pháp 3T là vaccine nhận thức và trụ cột nhân lực

Để vượt qua thách thức rỗng não AI và tận dụng cơ hội vàng, trụ cột đặc biệt quan trọng là đào tạo nhân lực AI ứng dụng những người biết dùng AI để tạo ra năng suất, chứ không chỉ nghiên cứu hàn lâm thuần túy.

Kinh nghiệm của Viettel cho thấy, sự lệch pha lớn giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp khi nhiều sinh viên giỏi thuật toán nhưng lại thiếu kiến thức nền tảng về xây pipeline dữ liệu và triển khai MLOps hay tích hợp AI vào sản phẩm.

Giải pháp cho vấn đề suy giảm nhận thức do AI cần được áp dụng ngay từ gốc rễ: Giáo dục. Để cung cấp một vắc-xin nhận thức hiệu quả trong thời đại công nghệ, ông Chu Tuấn Anh, Giám đốc Hệ thống Đào tạo Lập trình viên Quốc tế Aptech, đã giới thiệu bộ giải pháp 3T. Bộ giải pháp này được thiết kế nhằm đưa não bộ trở về trạng thái hoạt động chủ động, chống lại sự phụ thuộc thụ động vào AI.

Cụ thể, 3T bao gồm: Think first (tư duy trước) yêu cầu người học phải tự suy nghĩ và tự tìm lời giải ít nhất 3 phút trước khi tìm đến sự trợ giúp của AI, cách này giúp kích hoạt lại vùng xử lý thông tin của não bộ; Tool, not Tutor (công cụ, không phải người thầy) nhấn mạnh người dùng cần hiểu rõ ranh giới bản chất của AI, coi AI là công cụ hỗ trợ để tăng cường hiệu suất chứ không thể thay thế việc học và hiểu bản chất kiến thức.

Teach-back (dạy lại) yêu cầu người học sau khi tiếp thu được kiến thức từ AI, hãy giải thích lại bằng lời hoặc dạy lại cho người khác trong 2 phút, phương pháp này giúp củng cố khả năng tư duy, ghi nhớ và đưa não bộ trở về trạng thái hoạt động trọn vẹn, hiệu quả.

Để đưa AI vào chương trình giáo dục một cách hiệu quả, các chuyên gia lưu ý rằng cần phải áp dụng triệt để 3T, đồng thời không cho phép AI làm bài tập thay học sinh. Song song đó, cần đưa vào chương trình môn học Tư duy phản biện và yêu cầu giáo viên phải trực tiếp trải nghiệm quá trình từ rỗng não đến 3T để hướng dẫn học sinh đúng cách.

Sự chuyển đổi trong giáo dục đã bắt đầu. Tập đoàn Aptech Ấn Độ đã công bố Chương trình Đào tạo Lập trình viên Quốc tế Ứng dụng AI (ADSE - AI) và Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên triển khai. Chương trình này được xây dựng nhằm đáp ứng trực tiếp nhu cầu doanh nghiệp công nghệ, với điểm nhấn là tích hợp công nghệ AI theo chuẩn quốc tế xuyên suốt toàn bộ lộ trình đào tạo.

Vai trò của giáo dục trong phát triển AI tại Việt Nam là kiến tạo lực lượng nhân lực ứng dụng, tập trung vào kỹ năng thực tiễn thay vì chạy đua nghiên cứu hàn lâm tốn kém.

Bằng cách áp dụng các nguyên tắc như 3T để khắc phục rỗng não AI và lựa chọn đúng hướng đào tạo, Việt Nam sẽ tận dụng được cơ hội vàng để tạo ra một thế hệ trẻ có năng lực thực sự dẫn dắt tương lai số của đất nước.