Cải cách bộ máy, củng cố niềm tin

Ngày 1/7/2025, đánh dấu một cột mốc lịch sử trong công cuộc cải cách thể chế của Việt Nam với mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương và cấp xã/phường) chính thức đi vào vận hành trên cả nước. Đây không chỉ là sự thay đổi về mặt tổ chức hành chính đơn thuần mà là một cuộc tái cấu trúc toàn diện, một quyết định mang tính đột phá, thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ hướng tới một nền hành chính phục vụ, tinh gọn và hiệu quả hơn.

Trong nhiều thập kỷ qua, mô hình ba cấp hành chính (tỉnh - huyện - xã) đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình, quản lý trên 63 tỉnh/thành phố, gần 700 đơn vị cấp huyện và hơn 10.000 đơn vị cấp xã.

Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển năng động hiện nay, mô hình này đã bộc lộ những hạn chế về sự cồng kềnh, phân tán và đôi khi thiếu rõ ràng về trách nhiệm. Theo các nghiên cứu sơ bộ, mỗi tầng nấc trung gian có thể làm tăng thời gian xử lý thủ tục lên tới 20-30% và tăng chi phí hành chính khoảng 10-15% do sự luân chuyển hồ sơ, xin ý kiến qua nhiều cấp.

Việc bỏ cấp huyện chính là một bước đi táo bạo, thể hiện tầm nhìn sâu rộng về việc xây dựng một bộ máy nhà nước gọn nhẹ, linh hoạt và tối ưu hóa nguồn lực. Ước tính, việc cắt giảm cấp trung gian này có thể tiết kiệm hàng ngàn tỷ đồng ngân sách hàng năm từ việc giảm biên chế, chi phí vận hành bộ máy ở cấp huyện không cần thiết, và tinh giản các thủ tục hành chính.

Đây là minh chứng rõ ràng cho xu thế phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, trao thêm thực quyền cho cấp xã, nơi gần dân nhất. Sự thay đổi này khẳng định một tư duy quản trị hiện đại, chuyển từ việc quản lý dựa trên các tầng bậc hành chính sang tập trung vào hiệu quả công việc và kết quả đầu ra.

Mô hình chính quyền hai cấp đặt cấp xã/phường vào vị trí trung tâm của quản trị địa phương. Từ chỗ chỉ quen với vai trò "chấp hành" và "chờ chỉ đạo", giờ đây, chính quyền cấp xã được trao quyền tự chủ hơn trong việc tổ chức thực hiện và trực tiếp ra quyết định trên nhiều lĩnh vực thiết yếu như đầu tư công nhỏ (ví dụ: các dự án dưới 5 tỷ đồng trên địa bàn), dịch vụ công, địa chính, dân cư, hộ tịch, quản lý xây dựng, môi trường, an sinh xã hội. Điều này sẽ giúp giải quyết các vấn đề tại cơ sở một cách nhanh chóng, hiệu quả, không cần đợi chỉ đạo từ cấp trên.

Đặc biệt, việc HĐND phường hoạt động trở lại ở các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM từ ngày 1/7, sau thời gian dài không tổ chức HĐND cấp phường ở các thành phố này là một tín hiệu đáng mừng. Theo số liệu khảo sát, ở những nơi có HĐND cấp phường, tỷ lệ kiến nghị của người dân được giải quyết nhanh hơn khoảng 25% so với nơi không có.

Cơ quan dân cử này sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát, phản biện và đại diện cho tiếng nói của người dân ngay trong lòng đô thị, nơi mà những vấn đề như trật tự xây dựng, an toàn thực phẩm, kẹt xe hay khoảng cách giàu nghèo… đều cần có tiếng nói của dân cư tại chỗ.

Cấp xã, phường không còn là "cánh tay nối dài" đơn thuần, mà thực sự trở thành "đầu não tại chỗ" với trách nhiệm vận hành bộ máy, thực hiện chính sách và giải trình trực tiếp trước hơn 100 triệu người dân Việt Nam.

Người dân, doanh nghiệp và giới chuyên gia đều đặt kỳ vọng rất lớn vào mô hình mới này. Một cuộc khảo sát gần đây cho thấy, hơn 80% người dân tin rằng thủ tục hành chính sẽ được giải quyết nhanh gọn hơn, minh bạch hơn.

Cộng đồng doanh nghiệp trông đợi một môi trường kinh doanh đơn giản, dễ dự báo, ít rủi ro hơn. Họ kỳ vọng giảm ít nhất 10% thời gian và chi phí tuân thủ thủ tục hành chính, đặc biệt trong các thủ tục liên quan đến đất đai, xây dựng và đầu tư nhỏ tại địa phương. Những kỳ vọng này không chỉ phản ánh nhu cầu cải thiện chất lượng phục vụ của chính quyền, mà còn thể hiện khát vọng về một nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại và thực sự phục vụ nhân dân.

Tuy nhiên, song hành với những kỳ vọng là những thách thức không nhỏ mà mô hình mới sẽ phải đối mặt. Cụ thể là với việc phân quyền mạnh mẽ, hàng chục nghìn cán bộ cấp xã sẽ phải đảm nhiệm những nhiệm vụ mới mẻ, phức tạp hơn.

Theo thống kê, hiện khoảng 30-40% cán bộ cấp xã chủ yếu quen với các công việc hành chính thuần túy, chưa có đủ kinh nghiệm trong việc ra quyết định đầu tư, quản lý ngân sách hay giải quyết các vấn đề xã hội quy mô lớn. Việc thiếu đào tạo bài bản hoặc kinh nghiệm thực tiễn có thể dẫn đến sự lúng túng hoặc thụ động.

Cùng với đó, việc phân quyền mà không đi kèm với phân bổ nguồn lực tương xứng có thể khiến quyền năng bị hạn chế. Hiện tại, tỷ lệ ngân sách cấp xã thường chỉ chiếm khoảng 15-20% tổng chi tiêu công địa phương. Cần có cơ chế điều chỉnh phân cấp ngân sách để tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và bổ sung nhân lực chất lượng cho cấp xã, đảm bảo họ có đủ "lực" để thực thi nhiệm vụ.

Những thách thức này là có thật và cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn. Chỉ khi nhận diện rõ ràng và đối mặt với chúng, chúng ta mới có thể tìm ra những giải pháp khả thi để đảm bảo cải cách không chỉ được khởi động mà còn được hoàn tất một cách thực chất và bền vững.

Trong bối cảnh chuyển đổi mang tính lịch sử này, lời khẳng định của Tổng Bí thư Tô Lâm về “Sức mạnh của đoàn kết” càng trở nên sâu sắc và ý nghĩa. Thành công của mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi một khối đoàn kết thực sự trong toàn bộ hệ thống chính trị và nhân dân. Cán bộ cần đồng lòng vượt qua khó khăn, không ngại thay đổi. Người dân cần đồng hành, chia sẻ và giám sát tích cực. Toàn bộ hệ thống cần chung một mục tiêu: xây dựng một nền hành chính liêm chính, minh bạch, hiệu quả và thực sự phục vụ nhân dân.

Ngày 1/7/2025, không phải là ngày kết thúc, mà là ngày bắt đầu của một hành trình đầy thách thức nhưng cũng tràn đầy niềm tin và hy vọng. Đây là cơ hội để Việt Nam khẳng định quyết tâm và năng lực trong việc xây dựng một nền hành chính hiện đại, kiến tạo, đáp ứng ngày càng tốt hơn nguyện vọng của người dân và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.