Buôn lậu thuốc lá ảnh hưởng nghiêm trọng cho nền kinh tế Nhà nước

 

Ngang nhiên vận chuyển số lượng lớn

 

Gần đây, nhiều vụ vận chuyển, tàng trữ thuốc lá lậu với số lượng lớn đã bị phát hiện và xử lý. Ngày 3/10/2024, UBND tỉnh Long An đã khen thưởng lực lượng Công an địa phương với thành tích xuất sắc trong vụ bắt giữ 60.000 bao thuốc lá lậu.

 

Trước đó, tại Km34+500, đường tỉnh 817, thuộc ấp Vườn Xoài, xã Thuận Nghĩa Hòa, huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An, lực lượng tuần tra phòng, chống tội phạm Công an huyện Thạnh Hóa kiểm tra xe ô tô tải, biển số 62H- 016.74 do Nguyễn Công Xuân, sinh năm 1992, thường trú tại thị trấn Hương Chanh, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc điều khiển, phát hiện trên xe chở 120 thùng thuốc lá điếu ngoại nhập (tổng cộng 60.000 bao), không có hóa đơn chứng từ. Làm việc với cơ quan chức năng, tài xế Xuân khai nhận, được một người không rõ lai lịch thuê vận chuyển số thuốc lá trên đưa đi tiêu thụ.

 

 

Ngày 1/10/2024, Công an Đồng Tháp phát hiện bắt quả tang Nguyễn Văn Dẫn, cư trú xã Phú Thuận A, huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp đang điều khiển vỏ lãi vận chuyển 5.590 bao thuốc lá nhập lậu theo hướng TP. Hồng Ngự về TP. Cao Lãnh.

 

Rạng sáng 26/9/2024, phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, môi trường, Công an tỉnh Đồng Tháp phối hợp với Công an TP. Cao Lãnh kiểm tra căn nhà số 1376/2, Quốc lộ 30, phường 11, thành phố Cao Lãnh, Đồng Tháp do Nguyễn Hữu Tâm, sinh năm 1970 làm chủ, bắt quả tang Tâm tàng trữ 8.980 bao thuốc lá điếu ngoại nhập lậu các loại.

 

Ngoài ra, tổ công tác còn phát hiện trong nhà Tâm có 3 xe mô tô hiệu Exciter 150cc là phương tiện dùng để vận chuyển thuốc lá nhập lậu. Toàn bộ tang vật đã được Công an tỉnh Đồng Tháp tạm giữ để điều tra, làm rõ.

 

Trước đó, vào cuối tháng 7/2024, Công an huyện Tháp Mười (Đồng Tháp) đã bắt quả tang Nguyễn Văn Nhơn (sinh năm 1997, ngụ xã Trà Cổ, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai) dùng xe ô tô với nhiều biển số giả vận chuyển gần 18.000 bao thuốc lá lậu. Nhơn khai, nhận chở thuê thuốc lá ngoại nhập lậu từ cửa khẩu Bình Hiệp ở thị xã Kiến Tường (tỉnh Long An) về thành phố Cần Thơ để cung cấp cho các đối tượng khác tiêu thụ.

 

Một vụ khác, đối tượng dùng xe tải vận chuyển thuốc lá lậu từ biên giới Tây Nam về TPHCM với số lượng cực lớn cũng đang được Công an TPHCM điều tra mở rộng. Theo đó, vào cuối tháng 6/2024, Cục Quản lý thị trường TPHCM phối hợp với Công an TPHCM kiểm tra xe tải đang lưu thông trên cầu vượt Củ Chi, huyện Củ Chi, TPHCM phát hiện và tạm giữ 120.200 bao thuốc lá điếu, xuất xứ nước ngoài, không dán tem nhập khẩu. Tổng trị giá hàng hóa ước tính hơn 3,5 tỷ đồng.

 

Đối tượng buôn lậu manh động chống trả

 

Mặc dù lực lượng chức năng đã tăng cường công tác kiểm soát, nhưng tình hình buôn lậu thuốc lá vẫn diễn biến phức tạp. Các đối tượng buôn lậu thường tập kết hàng lậu tại các địa điểm gần biên giới, chờ cơ hội thuận lợi để vận chuyển vào nội địa.

 

Theo nhân định của Ban Chỉ đạo 389 các tỉnh Long An, An Giang, Đồng Tháp; TP Cần Thơ, những tháng cuối năm, nhu cầu tiêu thụ thuốc lá tăng cao, sẽ tiềm ẩn nguy cơ bùng phát buôn lậu hàng tiêu dùng, thuốc lá điếu qua biên giới. Cùng với đó, các địa điểm chứa hàng lậu dọc theo biên giới phía Campuchia vẫn duy trì hoạt động, tập kết hàng chờ cơ hội thuận lợi để thẩm lậu qua biên giới.

 

 

Các đối tượng thường vận chuyển thuốc lá lậu nhỏ lẻ qua đường mòn lối mở khu vực biên giới, sau đó tập kết, dùng ô tô gắn biển số giả vận chuyển vào nội địa tiêu thụ. Đáng chú ý, một số đối tượng buôn lậu rất manh động, sẵn sàng tấn công lực lượng chức năng khi bị bắt giữ để thoát thân. Ngày 30/9/2024, Cục Quản lý thị trường TP Cần Thơ phát hiện xe ô tô hiệu Toyota Innova có gắn biển số 70A-413.65 đang dừng trước nhà không số, địa chỉ: ấp Bình Thạnh, xã Giai Xuân, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ có dấu hiệu vận chuyển hàng cấm nên đã tiếp cận kiểm tra. Phát hiện thấy lực lượng chức năng, đối tượng đã lái xe tông thẳng vào mô tô của một công chức Quản lý thị trường đang thi hành công vụ, sau đó mở cửa xe chạy thoát. Khám xe ô tô này, tổ công tác phát hiện trên xe vận chuyển 19 túi ni lông màu đen chứa 6.280 bao thuốc lá điếu nhập lậu và 10 biển số xe ô tô giả.

 

Nguyên nhân của tình trạng buôn lậu thuốc lá bùng phát do buôn lậu thuốc lá mang lại lợi nhuận rất lớn cho các đối tượng tham gia. Biên giới Tây Nam có địa hình sông ngòi bao phủ, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động buôn lậu. Việc quản lý, kiểm soát biên giới còn một số hạn chế, tạo kẽ hở cho các đối tượng buôn lậu lợi dụng. Lợi dụng mùa nước nổi, các đối tượng thường tập kết hàng lậu, trong đó phần nhiều là thuốc lá điếu tại khu vực sát đường biên, chờ thời cơ thuận lợi, dùng phương tiện thủy vận chuyển vào Việt Nam.

 

Đa dạng các giải pháp để hạn chế thuốc lá nhập lậu

 

Thuốc lá lậu vào Việt Nam gây ra những thiệt hại nghiêm trọng không chỉ về kinh tế, mà còn đe dọa trực tiếp đến sức khỏe người dân.

 

Ông Thân Đức Công, Cục trưởng Cục Nghiệp vụ QLTT (Tổng cục QLTT, Bộ Công Thương) cho biết, ước tính bình quân mỗi năm, ngân sách Nhà nước thất thoát khoảng 10.000 tỷ đồng do buôn lậu thuốc lá gây ra.

 

Tại cuộc tọa đàm vào ngày 19/11 vừa qua, khi nói về công tác phòng, chống buôn lậu thuốc lá, Thượng tá Lê Thiện Thành, Phó trưởng Phòng Hướng dẫn điều tra (Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng) đánh giá: Buôn lậu, nhập lậu thuốc lá điếu ngoại, nguyên liệu thuốc lá không rõ nguồn gốc xuất xứ vào Việt Nam vẫn là vấn đề gây nhức nhối trong xã hội. 

 

Điều này gây ảnh hưởng tới sức khỏe người tiêu dùng, sức cạnh tranh của các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá hợp pháp, gây thất thu ngân sách Nhà nước.

 

Thượng tá Lê Thiện Thành kiến nghị sớm sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP để ban hành chế tài xử phạt nghiêm đối với hành vi vận chuyển, buôn bán và sử dụng thuốc lá lậu. 

 

Đặc biệt, củng cố cơ sở pháp lý trong công tác phòng, chống buôn lậu, cũng như tạo môi trường kinh doanh lành mạnh cho các doanh nghiệp hợp pháp tồn tại.

 

 

Còn theo Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cần xem xét thấu đáo quan hệ giữa việc tăng thuế "sốc" với việc tăng "sốc" thuốc lá nhập lậu, đặc biệt là tham khảo kinh nghiệm của một số nước trong vấn đề này. 

 

Thực tiễn các quốc gia đã chứng minh, khi mức thuế tiêu thụ đặc biệt tăng sẽ làm gia tăng hàng nhập lậu đối với hầu hết các loại hàng hóa. Tùy vào điều kiện cụ thể của mỗi nước mà mức gia tăng hàng nhập lậu có sự khác nhau.

 

Chia sẻ vấn đề này, ông Tráng A Dương, Ủy viên chuyên trách Hội đồng Dân tộc của Quốc hội cho biết, năm 2016, chúng ta tăng thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá và số lượng thuốc lá lậu bị tiêu hủy tăng từ 6,8 triệu bao năm 2016 lên gần 7,5 triệu bao năm 2017.

 

Tương tự, năm 2019, khi tăng thuế từ 70% lên 75%, số lượng thuốc lá lậu bị tiêu hủy tăng từ gần 1,4 triệu bao năm 2019 lên hơn 5,1 triệu bao năm 2020 và lên gần 6,6 triệu bao năm 2021.

 

Việc tăng thuế tất nhiên không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến tăng thuốc lậu. Tuy nhiên, khi suy xét lại các cột mốc kể trên, ông Tráng A Dương nhận định, có thể thấy tăng thuế là một trong số những yếu tố dẫn đến gia tăng thuốc lá lậu, do vậy ông Dương cho rằng nếu tăng thuế theo lộ trình phù hợp sẽ giảm nguy cơ gia tăng buôn bán thuốc lá lậu.

 

Thuốc lá nhập lậu ở Việt Nam là vấn đề nhức nhối trong nhiều thập kỷ qua, xuất phát từ đặc thù phức tạp về cư trú và địa hình với đường biên giới dài, nhiều sản phẩm thuốc lá lậu rất dễ mua và được người tiêu dùng quen sử dụng. 

 

Do vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, cần có lộ trình, chính sách thuế hợp lý, phù hợp thực tiễn, trong đó chủ động thực hiện hài hòa các mục tiêu của Chính phủ đặt ra cũng như hạn chế người dùng và hạn chế được nguy cơ thẩm lậu gây thiệt hại ngân sách Nhà nước do chênh lệch về giá quá cao.

 

Tại tại kỳ họp Quốc Hội vừa qua về dự thảo Luật thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi trong đó có lĩnh vực thuốc lá điếu và cigar.Hiệp hội thuốc lá Việt Nam đã có văn bản kiến nghị với Chính phủ và Ủy ban thường vụ Quốc Hội về dự thảo Luật thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi đối với sản phẩm thuốc lá lần này, trong đó có 2 kiến nghị quan trọng:

 

Một là, mức tăng thuế và lộ trình tăng thuế cần xem xét thực trạng và những đóng góp của ngành thuốc lá Việt Nam đối với ngân sách nhà nước và việc xóa đói giảm nghèo ở các vùng sâu vùng xa.

 

Hiệp hội đã triển khai thực hiện nghiêm túc Luật thuế TTĐB hiện hành, trong đó thuế suất đối với sản phẩm thuốc lá năm 2008 là 65%; năm 2016 là 70%; năm 2019 là 75%. Đồng thời nhận thức rõ trách nhiệm về việc thực hiện mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong cộng đồng đã được Chính phủ phê duyệt tại Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030.

 

Hiện nay, tổng nguồn vốn của các doanh nghiệp trong Hiệp hội đạt khoảng 18.000 tỷ đồng và tổng tài sản gần 40.000 tỷ đồng. 100% giá trị vốn và tài sản này là của các doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn.

 

Hàng năm, các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá điếu đóng góp vào ngân sách nhà nước gần 19.000 tỷ đồng, cụ thể:

 

• Nộp thuế TTĐB theo tỷ lệ (75%) trên 18.000 tỷ đồng/năm;

 

• Nộp Quỹ phòng chống tác hại thuốc lá (2%) trên 500 tỷ đồng/năm;

 

• Đóng góp Quỹ bảo vệ môi trường (60 đồng/bao) trên 260 tỷ đồng/năm;

 

Riêng Vinataba, năm 2023 đóng góp vào ngân sách nhà nước hơn 16.000 tỷ đồng (cả thuế TTĐB, thuế môi trường và phí), đứng thứ 6 trong khôi doanh nghiệp nhà nước.

 

Như vậy, có thể thấy mức đóng góp cho ngân sách hàng năm lớn hơn tổng số vốn được nhà nước cấp trong nhiều chục năm qua, phản ánh hiệu quả rất cao về mặt kinh tế của ngành. Ngoài ra, trong nhiều thập kỷ qua, các doanh nghiệp trong Hiệp hội đã luôn đảm bảo công ăn việc làm cho gần 11.000 lao động trực tiếp; đầu tư, hỗ trợ cho hơn 90.000 nông dân trồng nguyên liệu thuốc lá với diện tích trồng khoảng 13.800 ha, sản lượng thu mua gần 37.000 tấn/năm. Các vùng chuyên canh trồng cây thuốc lá hầu hết đều tập trung tại các vùng biên giới, miền núi, vùng sâu, vùng xa, nơi sinh sống của đồng bào các dân tộc thiểu số như Cao Bằng, Lạng Sơn, Gia Lai, Đắk Lắk…Cây thuốc lá đã trở thành cây đem lại thu nhập khá cho người nông dân, góp phần xóa đói giảm nghèo, đảm bảo ổn định kinh tế, xã hội và an ninh quốc phòng tại các địa bàn biên giới có vùng trồng.

 

Hai là, mức tăng thuế và lộ trình tăng thuế cần xem xét thấu đáo quan hệ giữa việc tăng thuế “sốc” với việc tăng “sốc” thuốc lá nhập lậu, đặc biệt là tham khảo kinh nghiệm của một số nước trong vấn đề này.

 

Thực tế đã chứng minh, quan hệ giữa việc tăng thuế với thuốc lá nhập lậu là điểm “mù” rất khó xác định trong xây dựng chính sách thuế TTĐB. Thực tiễn các quốc gia cho thấy khi mức thuế TTĐB tăng sẽ làm gia tăng hàng nhập lậu đối với hầu hết các loại hàng hóa. Tùy vào điều kiện cụ thể của mỗi nước mà mức gia tăng hàng nhập lậu có sự khác nhau. Đối với thuốc lá, điều này đã được chứng minh ở nhiều nước, điển hình là Úc, Malaysia, Indonesia, Philippines và một số nước Âu châu với lượng thuốc nhập lậu tăng gấp hơn 2 lần sau khi tăng thuế “sốc”.

 

Thuốc lá nhập lậu ở Việt Nam là vấn đề nhức nhối trong nhiều thập kỷ qua, xuất phát từ đặc thù phức tạp về cư trú và địa hình với đường biên giới dài, do vậy, nhiều sản phẩm thuốc lá lậu rất dễ mua và được người tiêu dùng quen sử dụng. Ngoài 2 nhãn hiệu nổi tiếng là Jet và Hero – giá bán lẻ 20.000 – 25.000 đồng/bao đã có mặt ở Việt Nam từ trên 30 năm và đã trở thành một sản phẩm rất quen thuộc với người tiêu dùng Việt Nam, thuốc lá lậu còn hàng chục nhãn hiệu giá thấp được bán công khai ở các tỉnh Tây Nam Bộ. Thậm chí trong mỗi tút thuốc lá giá rẻ này còn có 1đô la Mỹ khuyến mại cho người mua cả tút. Vấn đề này Hiệp hội thuốc lá Việt Nam đã có báo cáo chứng thực lên các cơ quan chức năng trong nhiều năm qua.

 

Trước đây, mỗi lần tăng mức thuế thêm 5% với độ giãn cách 3 năm mỗi lần thì giá thuốc lá trong nước tăng không nhiều và các doanh nghiệp trong nước có thời gian để điều chỉnh phương án ứng phó với thuốc lá nhập lậu (kể cả thuốc lá nhập lậu giá rẻ). Nhưng với dự thảo tăng thuế lần này, vấn đề sẽ rất nghiêm trọng đối với ngành thuốc lá trong nước và có thể ảnh hưởng đến mục tiêu thu ngân sách vì một số lý do sau:

 

Một là, ở các nước có mức thuế cao, mỗi lần tăng thuế đều có lộ trình phù hợp để các doanh nghiệp có đủ thời gian điều chỉnh chiến lược giá và phương án kinh doanh và cũng chưa có nước nào tăng sốc như vậy để đảm bảo hài hòa các mục tiêu, đặc biệt là kiềm chế thuốc lá nhập lậu (thế mà nhiều nước vẫn không đạt được mục tiêu này).

 

Hai là, vì chưa có tiền lệ nên nếu tăng thuế như dự thảo lần này thì chưa thể hình dung lượng thuốc lá nhập lậu tăng lên bao nhiêu lần. Nếu thuốc lá nhập lậu tăng “sốc” vì lợi thế rất lớn về giá khi trốn các loại thuế/phí thì liệu có đảm bảo được 2 mục tiêu là giảm người hút và tăng thu ngân sách không (Úc là ví dụ điển hình)?

 

Ba là, với mức thuế tăng thêm và tăng liên tục hàng năm như dự thảo lần này thì các doanh nghiệp trong nước không thể ứng phó kịp để cạnh tranh với thuốc lá lậu sẽ dẫn đến suy giảm nghiêm trọng hiệu quả kinh doanh, thậm chí thua lỗ và lãng phí tài sản của nhà nước (hầu hết các doanh nghiệp trong nước là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước). Vấn đề này không xuất phát từ quản trị doanh nghiệp mà là từ chính sách.