Bước ngoặt tái cấu trúc thị trường phân bón Việt Nam

Sức bật thương mại và cơ hội chuyển đổi diện mạo mới

Thị trường phân bón ghi nhận sự phân hóa rõ nét giữa hoạt động thương mại quốc tế và thị trường tiêu thụ nội địa. Theo số liệu của Cục Hải quan (Bộ Tài chính), Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,7 triệu tấn phân bón trong sáu tháng đầu năm 2026, đạt kim ngạch 933 triệu USD, tăng 52% về sản lượng và tăng tới 107% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Đây là mức tăng trưởng rất tích cực, phản ánh sự cải thiện cả về sản lượng lẫn giá xuất khẩu trong bối cảnh thị trường thế giới có nhiều biến động.

Trong đó, Campuchia tiếp tục là thị trường tiêu thụ phân bón lớn nhất của Việt Nam với hơn 330.000 tấn, tương đương khoảng 146 triệu USD. Đứng thứ hai là Hàn Quốc với gần 149.000 tấn, đạt kim ngạch 104 triệu USD. Tiếp theo là Philippines nhập khoảng 118.000 tấn, trị giá 64 triệu USD, và Malaysia với khoảng 88.000 tấn, tương đương gần 49 triệu USD. Việc duy trì ổn định các thị trường truyền thống cùng khả năng mở rộng xuất khẩu đã giúp ngành phân bón Việt Nam tận dụng hiệu quả cơ hội từ những biến động của thị trường toàn cầu.

Bên cạnh những con số ấn tượng về thương mại, ngành phân bón đang đón nhận những cơ hội lớn từ chính sách và định hướng thị trường. Việc áp dụng Luật Thuế GTGT sửa đổi với mức thuế 5% đối với mặt hàng phân bón giúp các doanh nghiệp sản xuất trong nước được khấu trừ thuế đầu vào, giảm áp lực chi phí sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh với hàng nhập khẩu. Ngoài ra, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long cùng nhu cầu nông sản đạt chuẩn VietGAP, GlobalGAP ngày càng tăng đang mở ra không gian phát triển rộng lớn cho các dòng phân bón hữu cơ, vi sinh và phân bón thông minh.

Dù vậy, thị trường vẫn phải đối mặt với không ít rào cản. Biến động giá nguyên liệu đầu vào như khí tự nhiên, than và chi phí vận tải tiếp tục gây áp lực lên biên lợi nhuận của các doanh nghiệp. Chất lượng đất canh tác suy giảm do thói quen lạm dụng phân bón hóa học kéo dài, cùng với tâm lý ưu tiên sản phẩm giá rẻ của một bộ phận nông dân khiến việc chuyển đổi sang phân bón xanh gặp nhiều trở lực. Tình trạng phân bón giả, kém chất lượng lưu thông trên thị trường cũng làm giảm niềm tin của người tiêu dùng và ảnh hưởng đến các thương hiệu uy tín.

Tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy mô hình tăng trưởng bền vững

Để vượt qua những thách thức này, ngành phân bón đang từng bước chuyển đổi tư duy từ "bán sản phẩm đơn thuần" sang "bán gói giải pháp dinh dưỡng toàn diện". Các doanh nghiệp không chỉ cung cấp các loại phân bón vô cơ hay hữu cơ riêng lẻ mà còn đồng hành cùng người nông dân thông qua việc phân tích thổ dưỡng, tư vấn quy trình bón phân tiết kiệm, ứng dụng công nghệ số trong quản lý dinh dưỡng và kết nối chuỗi bao tiêu nông sản.

Song song đó, việc ứng dụng công nghệ cao và đẩy mạnh nghiên cứu phát triển các dòng phân bón thế hệ mới như phân bón hữu cơ khoáng, phân bón nhả chậm có kiểm soát (CRF) hay phân bón NPK kết hợp vi sinh đang trở thành xu hướng tất yếu. Một số mô hình ứng dụng vi sinh bản địa bảo vệ hạt phân NPK đã chứng minh hiệu quả khi giúp giảm khoảng 30% lượng phân bón sử dụng mà vẫn giữ nguyên năng suất. Các nhà máy sản xuất cũng đang tích cực chuyển đổi sang sử dụng năng lượng sinh khối, điện mặt trời áp mái và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn.

Tại Hội thảo “Định hướng phát triển ngành phân bón quốc gia trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu” diễn ra ngày 16/6/2026, TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, nhấn mạnh rằng ngành phân bón Việt Nam cần phải chuyển từ tư duy ưu tiên tăng sản lượng sang tư duy nâng cao hiệu quả sử dụng. Trong đó, cần xây dựng cơ cấu cân đối hợp lý giữa phân bón vô cơ, phân bón hữu cơ và các chế phẩm sinh học. Xanh hóa không chỉ là trách nhiệm môi trường mà là con đường duy nhất để nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Đồng quan điểm, Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nguyễn Xuân Cường cho rằng, để tái cấu trúc thành công, ngành phân bón cần chuyển đổi sang tư duy chuỗi giá trị. Những giải pháp then chốt bao gồm việc chủ động nguồn nguyên liệu chiến lược trong nước, đẩy mạnh nghiên cứu phát triển các sản phẩm phân bón thông minh bảo vệ tài nguyên đất, đồng thời tăng cường sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước - Doanh nghiệp - Nhà khoa học - Nông dân.

Từ thực tiễn đó, Hiệp hội Phân bón Việt Nam kiến nghị các cơ quan quản lý sớm xây dựng Chương trình khoa học và công nghệ về phân bón, dinh dưỡng cây trồng và sức khỏe đất nhằm thúc đẩy đổi mới công nghệ, phát triển các sản phẩm phân bón thế hệ mới. Nhằm đảm bảo môi trường kinh doanh lành mạnh, lực lượng chức năng cần tiếp tục tăng cường công tác kiểm tra, siết chặt quản lý chất lượng phân bón và xử lý nghiêm các vi phạm. Đồng thời, việc tối ưu hóa hệ thống phân phối, giảm bớt khâu trung gian để cung cấp sản phẩm trực tiếp tới các hợp tác xã và trang trại quy mô lớn sẽ giúp người nông dân tiếp cận các giải pháp dinh dưỡng chất lượng với giá thành hợp lý nhất.