Bước chuyển tư duy đưa FDI thành đòn bẩy tự chủ kinh tế quốc gia

Từ lợi thế chi phí thấp đến cục diện đầu tư chiến lược

Nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước một khúc quanh chiến lược mang tính lịch sử trong việc định hình dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Đi qua giai đoạn dài tăng trưởng dựa vào dòng vốn FDI đại trà, Nghị quyết 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đã chính thức đánh dấu một bước chuyển dịch vĩ mô căn bản.

Đó là sự chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy chủ yếu thu hút vốn sang tư duy phát triển nền tảng đầu tư chiến lược quốc gia. Sự thay đổi này không đơn thuần là một khẩu hiệu chính trị, mà là phản ứng phòng vệ và kiến tạo bắt buộc trước bối cảnh cục diện thương mại quốc tế đang dịch chuyển sang một chương mới phức tạp và khắt khe hơn.

Nhìn lại chặng đường đã qua, không thể phủ nhận lợi thế về chi phí sản xuất thấp, quỹ đất dồi dào và nguồn lao động giá rẻ đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh tạo bệ đỡ tăng trưởng ban đầu cho Việt Nam. Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế quốc tế liên tục cảnh báo rằng lợi thế về chi phí thấp không bao giờ là vĩnh viễn. Khi một nền kinh tế phát triển, tiền lương tăng lên, vị thế chi phí thấp sẽ tự động bị suy giảm và bị cạnh tranh bởi các thị trường mới nổi khác.

Ông Joel Hassan, Giảng viên ngành Kinh doanh quốc tế tại Đại học RMIT Việt Nam, phân tích một nền kinh tế cạnh tranh chủ yếu dựa trên chi phí sẽ vô cùng dễ bị tổn thương trước các biến động toàn cầu. Bằng cách dịch chuyển trọng tâm sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn và các lĩnh vực mang tính chiến lược, Việt Nam mới có thể giảm thiểu triệt để các rủi ro từ bẫy gia công.

Để hiện thực hóa bước chuyển mình này, vấn đề mấu chốt nằm ở việc kiến tạo một môi trường đầu tư kinh doanh hấp dẫn bằng các tiêu chuẩn chất lượng thay vì các ưu đãi thuế quan thông thường. Tín hiệu quan trọng nhất gửi đến các nhà đầu tư giá trị cao chính là cam kết mạnh mẽ về việc thực thi và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Các tập đoàn đa quốc gia khi quyết định đặt các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) ở nước ngoài luôn đặt yêu cầu bảo mật các tài sản đặc biệt như sáng chế, bí mật thương mại lên hàng đầu.

Sự tiến bộ liên tục trong công tác thực thi pháp lý, kết hợp cùng chiến lược quốc gia thúc đẩy giáo dục STEM, sẽ là hai mũi nhọn củng cố chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng trọn vẹn yêu cầu khắt khe của các doanh nghiệp công nghệ cao toàn cầu.

Nâng cao năng lực hấp thụ để doanh nghiệp nội làm chủ chuỗi giá trị

Mục tiêu cao nhất của việc tái cấu trúc dòng vốn FDI không phải là tạo ra một ốc đảo kinh tế nước ngoài biệt lập mà kích hoạt sự lớn mạnh của khối doanh nghiệp nội địa. Sự liên kết lỏng lẻo giữa khối FDI và doanh nghiệp trong nước trong nhiều thập kỷ qua là bài học lớn cần được tháo gỡ bằng những giải pháp thực chất. Chuyên gia từ Đại học RMIT Việt Nam nhấn mạnh đến khái niệm năng lực hấp thụ của doanh nghiệp trong nước.

Nếu các thực thể kinh tế nội địa không có đủ nội lực để tiếp thu, chuyển giao và ứng dụng những lợi ích lan tỏa từ dòng vốn ngoại, thì việc thu hút thêm bao nhiêu dự án công nghệ cao cũng không thể cải thiện được thực trạng nền kinh tế. Điều này đòi hỏi các chính sách ưu đãi tài chính mới phải được thiết kế rất cụ thể, gắn chặt với các mục tiêu cam kết chuyển giao tri thức và công nghệ, thay vì đưa ra các tiêu chí chung chung dễ dẫn đến thất thu ngân sách.

Dưới góc nhìn của những người trực tiếp vận hành sản xuất, cơ hội lớn từ định hướng mới luôn song hành cùng những áp lực đào thải khốc liệt. Ông Nguyễn Vân, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ thành phố Hà Nội, nhận định rằng việc đưa ra các chỉ tiêu cụ thể đến năm 2030 cho thấy vai trò của doanh nghiệp nội địa đã được nâng tầm, trở thành một phần không thể tách rời trong chiến lược phát triển kinh tế quốc gia.

Các đơn vị trong nước buộc phải tự nâng cấp năng lực sản xuất để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Dù vậy, khoảng cách về trình độ công nghệ, năng lực quản trị nội bộ và các tiêu chuẩn kỹ thuật giữa phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam với các tập đoàn đa quốc gia vẫn là một hố sâu ngăn cách lớn.

Để giải quyết tận gốc rễ bài toán này, cộng đồng doanh nghiệp đang rất cần những bước đi đồng bộ từ phía các cơ quan quản lý nhà nước. Việc khẩn trương xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về ngành công nghiệp hỗ trợ, thiết lập các nền tảng kết nối cung cầu thông suốt và quy hoạch các cụm liên kết ngành chuyên sâu là những hạ tầng mềm vô cùng cấp thiết.

Bên cạnh đó, các chương trình hỗ trợ tài chính tiếp cận vốn, tư vấn cấp chứng chỉ tiêu chuẩn quốc tế và đào tạo nhân lực chất lượng cao cần phải được triển khai mạnh mẽ hơn. Chỉ khi nội lực được củng cố vững chắc, doanh nghiệp Việt Nam mới có đủ tư thế và năng lực để trở thành những đối tác bình đẳng, sòng phẳng của các tập đoàn nước ngoài, thay vì chỉ thụ động chờ đợi được kéo vào chuỗi cung ứng. Đây chính là chìa khóa vàng để xây dựng một nền kinh tế tự chủ, kiên cường và thịnh vượng.