ArtTech và cuộc cách mạng đổi mới sáng tạo trong giải trí và bảo tồn di sản văn hóa

Không còn là lĩnh vực mang tính “trang trí” hay “giải trí thuần túy”, ArtTech đang trở thành một ngành công nghiệp tri thức mới, nơi những giá trị thẩm mỹ và công nghệ tiên tiến hòa quyện để định hình nền tảng phát triển văn hóa bền vững cho tương lai.

Cuộc tọa đàm “ArtTech Revolution in the Entertainment and Cultural Heritage” (Cuộc cách mạng ArtTech trong giải trí và di sản văn hóa), thuộc chuỗi sự kiện ArtTech Fusion do Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) tổ chức, đã đưa ra những luận điểm đột phá từ góc nhìn của các nhà nghiên cứu và thực hành hàng đầu đến từ Việt Nam, Hàn Quốc và Trung Quốc. Qua đó, làm nổi bật vai trò của ArtTech như một động lực thiết yếu trong việc bảo tồn di sản văn hóa và phát triển ngành giải trí hiện đại.

Trong phần trình bày mở đầu, Tiến sĩ Yi Dong Su – Phó Trưởng khoa Thiết kế Truyền thông, UEH – đã phân tích những chuyển động mạnh mẽ của ngành giải trí Hàn Quốc dưới tác động của ArtTech. Ông nhấn mạnh, sự kết hợp giữa công nghệ số (AI, AR/VR) với nghệ thuật trình diễn đã tạo ra các “siêu trải nghiệm” – nơi người dùng không chỉ là khán giả thụ động mà trở thành chủ thể tương tác trực tiếp với tác phẩm.

Ví dụ điển hình là các buổi hòa nhạc thực tế ảo của nghệ sĩ K-pop với hàng triệu người tham gia toàn cầu, các bộ phim tương tác với tuyến truyện mở rộng bằng công nghệ AI, hay sân khấu biểu diễn tích hợp ánh sáng – chuyển động – không gian số hóa. Tất cả cho thấy công nghệ không chỉ hỗ trợ mà còn định hình lại cách thức sản xuất, phân phối và thưởng thức nội dung giải trí hiện đại.

Từ góc độ chính sách văn hóa, TS. Yi cũng nhận định rằng thành công của ArtTech tại Hàn Quốc là kết quả của sự đầu tư chiến lược vào hạ tầng số, giáo dục sáng tạo liên ngành và hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ - văn hóa. Đây là những yếu tố cần được xem xét nghiêm túc nếu Việt Nam mong muốn phát triển ngành công nghiệp giải trí và công nghiệp văn hóa theo hướng đột phá.

Tiếp nối là phần chia sẻ của TS. Chen Zhong, Học viện Mỹ thuật Tây An (Trung Quốc), với trọng tâm vào “Cultural Services and Experience Design” (Thiết kế dịch vụ và trải nghiệm văn hóa). Ông đưa ra một khái niệm gốc rễ cho phương pháp tiếp cận mới: “Nhu cầu văn hóa x Thách thức thời gian x Sức mạnh số”. Trong đó, nhu cầu ngày càng tinh vi của công chúng đối với văn hóa đòi hỏi phải có các dịch vụ không chỉ cung cấp thông tin, mà còn kích hoạt cảm xúc, sự đồng cảm và khả năng tái tạo trải nghiệm trong môi trường số.

Một đóng góp lý thuyết quan trọng của TS. Chen là mô hình thiết kế “Double Diamond - Hourglass”, cho phép người thiết kế đi từ việc nhận diện vấn đề đến tái cấu trúc trải nghiệm văn hóa bằng các công cụ công nghệ. Cụ thể, ông đề xuất ba kỹ thuật: Symbol Exploration (Khám phá biểu tượng): Tìm hiểu các lớp nghĩa văn hóa ẩn dưới hình ảnh, vật thể, âm thanh truyền thống; Scenario Aggregation (Tổng hợp bối cảnh): Xây dựng các kịch bản đa chiều để đặt biểu tượng vào trải nghiệm thực tế; Language Clustering (Phân cụm ngôn ngữ): Số hóa các hình thức ngôn ngữ văn hóa để tạo kho dữ liệu phong phú phục vụ thiết kế.

Mô hình này đặc biệt phù hợp với các bảo tàng, khu di tích, sản phẩm du lịch văn hóa, khi mục tiêu không chỉ là “giữ” di sản mà còn “kể lại” và “sống cùng” di sản theo những cách mới mẻ.

Ở góc độ ứng dụng thực tiễn, TS. Wang Qi – đồng nghiệp của TS. Chen Zhong tại Học viện Mỹ thuật Tây An – nhấn mạnh sự chuyển đổi trong tư duy thiết kế: từ “sản phẩm nghệ thuật” sang “dịch vụ trải nghiệm”. Trong đó, công nghệ không chỉ là công cụ, mà là “đối tác sáng tạo” cùng nghệ sĩ và nhà thiết kế.

Ông giới thiệu ba nguyên tắc trọng tâm cho việc kiến tạo trải nghiệm người dùng chất lượng cao gồm: Transformation (Chuyển đổi): Từ giá trị biểu tượng sang giá trị cảm xúc – tức là làm sao để nghệ thuật có thể “động” được trái tim người xem; Integration (Tích hợp): Kết nối xuyên ngành giữa thiết kế – dữ liệu – văn hóa – hành vi người dùng; Drive (Thúc đẩy): Tạo ra động lực tự nhiên để người dùng khám phá, học hỏi, chia sẻ.

Bên cạnh đó, quy trình “Receive x Iteration” (Tiếp nhận – Lặp lại) cũng được TS. Wang trình bày như một mô hình phát triển sản phẩm văn hóa số bền vững: tiếp nhận dữ liệu từ người dùng – đánh giá – thiết kế lại – kiểm nghiệm – và tiếp tục hoàn thiện. Mô hình này giúp đảm bảo sản phẩm văn hóa không bị “đóng khung” một lần mà luôn tiến hóa theo hành vi công chúng.

Một trong những điểm nhấn đặc biệt của tọa đàm đến từ phần trình bày của bà Đào Phương Thúy – đại diện ATIM Consulting. Bà chia sẻ về tầm nhìn dài hạn trong việc số hóa di sản văn hóa và đưa ra mô hình kinh doanh xã hội thông qua nền tảng DJC Heritage Bank – nơi dữ liệu di sản được số hóa, chuẩn hóa, tích hợp AI để phục vụ cả bảo tồn và sáng tạo.

Theo bà Thúy, việc bảo tồn hiệu quả không thể chỉ dừng ở trưng bày vật thể. Cần “số hóa” tri thức phi vật thể, từ câu chuyện, kỹ thuật chế tác đến giá trị tâm linh – và quan trọng nhất là đưa chúng vào đời sống hiện đại. Ví dụ: dự án áp dụng AI phân tích họa tiết truyền thống Việt Nam (trống đồng, hoa văn gốm, áo tứ thân...) để thiết kế sản phẩm thời trang hiện đại, đã được thực nghiệm bước đầu với phản hồi tích cực từ thế hệ trẻ.

Bà khẳng định, công nghệ chỉ thực sự có giá trị trong bảo tồn văn hóa khi được đặt trong mối quan hệ ngang hàng với nghệ thuật, và luôn hướng đến mục tiêu cuối cùng: kết nối cộng đồng – lan tỏa ký ức tập thể – làm mới bản sắc.

Phiên thảo luận về “Cuộc cách mạng ArtTech” nằm trong chuỗi hoạt động ArtTech Fusion (ATF) – sáng kiến học thuật quốc tế thường niên do ArtTech Hub – UEH khởi xướng. Năm 2024, ATF24 được tổ chức với chủ đề “New ArtTech for Future Generations”, gồm hơn 30 hoạt động trải nghiệm – triển lãm – hội thảo – kết nối di sản, quy tụ hàng trăm sinh viên, học giả, doanh nghiệp và nghệ sĩ quốc tế.

ATF không chỉ là sân chơi học thuật mà còn là không gian thử nghiệm sáng tạo, nơi sinh viên được kết nối với những chuyên gia đầu ngành và thử sức với các dự án thực tế: từ viết luận, làm triển lãm đến thiết kế dịch vụ nghệ thuật công nghệ. Trong năm 2025, ATF25 sẽ trở lại với chủ đề “Co-creation for a Wondrous Future” – nhấn mạnh vai trò đồng kiến tạo giữa các bên trong việc xây dựng một hệ sinh thái ArtTech vì sự phát triển bền vững.

Cuộc thảo luận về ArtTech tại UEH không đơn thuần là trao đổi học thuật, mà còn gợi mở một lối đi mới cho ngành văn hóa – giải trí Việt Nam. Trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến sự trỗi dậy của công nghiệp sáng tạo, Việt Nam với nguồn di sản phong phú và nền tảng nhân lực trẻ, hoàn toàn có thể trở thành điểm sáng nếu biết kết hợp các nguồn lực văn hóa – công nghệ – giáo dục một cách thông minh.

ArtTech không thay thế nghệ thuật truyền thống, mà tái định vị nghệ thuật trong đời sống đương đại, mang lại năng lực lan tỏa mạnh mẽ hơn, đặc biệt với thế hệ trẻ – những người vừa sống trong không gian số, vừa khao khát kết nối với cội nguồn.

Tác phẩm nghệ thuật của tương lai không nằm trong khung tranh – mà ở chính cách ta tái hiện di sản bằng công nghệ, chia sẻ giá trị văn hóa qua mỗi lần chạm – nghe – nhìn trong không gian số. ArtTech chính là cây cầu cho hành trình đó.

ThS. Hoàng Thị Ái Nhân – Khoa Thiết kế Truyền thông, UEH